Zaczęło się od 30 więźniów i 2 strażników. Dawny areszt w Piotrkowie [ZDJĘCIA]

Więzienie w Piotrkowie zostało założone w 1798 roku przez rząd Prus, którym przypadł Piotrków Trybunalski po III rozbiorze Polski. Obiekt znalazł się w rękach państwa pruskiego na podstawie porozumienia, jakie 30 kwietnia 1796 roku podpisali ojcowie pijarzy. Ich budynki powstałe pół wieku wcześniej, przeznaczone zostały one na koszary i więzienie, a kościół oddano gminie ewangelickiej. W zamian pijarzy otrzymali dawne zabudowania jezuitów.

W budynku klasztornym po przeznaczeniu go na więzienie dokonano przeróbek. Więzienie przeznaczone było dla uwięzionych z departamentu kaliskiego, potem województwa i guberni kaliskiej, wreszcie z utworzonej w 1867 roku guberni piotrkowskiej. Początkowo w zakładzie więziono zarówno mężczyzn, jak i kobiety. Później już wyłącznie mężczyzn.

Zaczęło się od 30 więźniów, skończyło na ponad tysiącu osadzonych

W latach 1808-1840 zakład penitencjarny w Piotrkowie nosił nazwę Więzienia Inkwizycyjnego. Początkowo był to niewielki zakład zarządzany przez intendenta więzienia, a później nadzorcę i zatrudniający zaledwie 2 strażników. Miejsca było dla 30 więźniów w 15 izbach. Aż do drugiej połowy XIX wieku więzienie obejmowało tylko obszar dawnego klasztoru. 

W 1830 roku etatowa liczba osadzonych w Piotrkowie wynosiła 60 więźniów. Faktyczna liczba więzionych od 1831 roku dochodziła do 120 osób. W maju 1835 przetrzymywano tu 255 osób, których pilnowało 4 strażników. Zatrudniono też lekarza oraz chirurga. Służbę więzienną wspomagała straż wojskowa. Odwach znajdował na placu u zbiegu ulic Rwańskiej i ówczesnej Nowowarszawskiej, czyli dzisiejszej Wojska Polskiego.

W 1843 liczba miejsc dla więźniów wynosiła 130 osób, a nieco później 165. Do 7 zwiększono liczbę strażników, a wśród personelu pojawił się pisarz i katolicki kapelan. 

W roku 1868 więzienie piotrkowskie było nadal niewielkie, ale bardzo przeludnione. W gmachu przetrzymywano 239 osób doglądanych przez 11 strażników.

Po rozbudowie w 1890 roku liczba osadzonych wynosiła 691, w 1891 było to 655, w 1892 już 855. Liczba strażników wzrosła wtedy do 40. Około 1890 roku do pomocy naczelnikowi dodano 2 zastępców, a około 1900 roku ich było ich 3. Podobnie wzrosła liczba pisarzy więziennych. Cele więzienne w roku 1898 znajdowały się już w 4 budynkach. 

W 1912 roku miejsc w celach ogólnych było 692, w pojedynczych 44, a stan więźniów na 14 stycznia 1913 roku to 1228. Więzienie było tu także po odzyskaniu przez Polskę niepodległości w 1918 roku. W czasach dwudziestolecia międzywojennego więzienie piotrkowskie było zakładem o ciężkim rygorze.

Zmiany, remonty, przebudowy

W areszcie piotrkowskim prowadzono przez lata liczne prace remontów i przebudowy. Część wykonywali sami więźniowie, ale zatrudniano także miejscowych rzemieślników. 

Najczęściej podejmowanym działaniem było bielenie ścian budynku. Wiadomo, że w 1823 roku prace te wykonał Józef Hammerlein. Działali tu również inni majstrowie jak np. ślusarz Tomasz Dziewicki czy kominiarz Jan Kazimierz Nowiński. W 1814 roku wyreperowano studnię w podwórzu i wyczyszczono kanał za 966 zł. 12 gr. W roku 1817 na prace obejmujące m.in. naprawę i wymianę części stolarki oraz przebudowę pieców prowadzone przez budowniczego Jana Kiellera wydano 2514 zł. 2 gr. 

Po upadku powstania listopadowego w latach trzydziestych XIX wieku przeprowadzono naprawy wewnątrz budynku więziennego wydając na ten cel kwotę 1962 zł 13 gr. W tym czasie dokonano przebudowy parteru dawnego budynku klasztornego w którym urządzono mieszkanie nadzorcy. 

Autorem wykonanego w 1832 roku projektu adaptacyjnego był Budowniczy Obwodu Piotrkowskiego Tomasz Karo Pelletier, a kosztorys prac wynosił 1341 zł. 11 gr. W ich trakcie między innymi w miejsce drewnianych latryn przylegających do północne ściany budynku powstać miał murowany "skład effektów". 

W 1842 roku na stworzenie pralni wydano 79 rs. i 70 kop., a prace realizował Jakub Lax. Na prace związane z mieszkaniem naszelnika wydano 111 rs. i 50 kop. W tym czasie Jakub Lax wziął 22 rs. i 89. kop. za reperację "składu przy Gmachu więziennym". Za 24 rs. i 91 kop. przełożono dachy nad "składem rekwizytów" oraz nad studnią. 

Dziedziniec więzienny otaczał mur, który już w 1840 roku ze względu na zły stan zachowania planowano całkowicie wymienić. Projekt wykonał Budowniczy Powiatu Piotrkowskiego Ignacy Marczewski, a prace których koszt określono na 3218 zł. i 6 1⁄2 gr., objąć miały mur wysoki na 3,75 m, długi na 45,07 m.

Dużym kosztem był także opróżnianie szamba. W tym wypadku już w 1839 roku odchody były wywożone, gdyż stary kanał był już niedrożny ale w 1848 roku naczelnik powiatu wyraził zgodę by wykonano odkryty kanał wiodący do ulicznego rynsztoka. Ostatecznie jednak w 1849 roku budowniczy Ignacy Marczewski zaproponował by urządzić latrynę z beczkami na fekalia umieszczonymi na poziomie sutereny. 

W 1855 roku komisja wizytująca więzienia zaleciła wprowadzenie do cel pryczy, zastąpienie studni pompą. Polecono też urządzenie łaźni parowej i pralni. Część z tych prac zrealizowano w 1856 roku wydatkując 580 rs. 39 kop. W tym samym roku wyremontowano odwach przeznaczając 35 rs. 30 kop. na prace ciesielskie i 45 rs. 30 kop. na inne działania.

Do rozbudowy więzienia doszło dopiero pod koniec XIX i na początku XX wieku. Poszerzono obszar więzienia przez wykupienie posesji oddzielających teren poklasztorny od dzisiejszych ul. Wojska Polskiego i Rycerskiej. 

Dalsza rozbudowa po roku 1892 objęła ona obszar położony na północ od dawnego dziedzińca. Budynki wznoszono  sukcesywnie wzdłuż pierzei ówczesnej ul. Katarzyny, czyli dziś Rycerskiej i Moskiewskiej - dziś Wojska Polskiego. Drugi powstały wtedy dziedziniec więzienny od północnego wschodu opasano murem z wieżyczką strażniczą w narożniku.

Od 1945 roku obiekt mieścił "Areszt Śledczy w Piotrkowie Trybunalskim". W tym czasie był on kilkakrotnie remontowany oraz rozbudowywany. W latach 70-tych XX wieku powstały garaże, budynek biurowy oraz dostawiono przybudówki. 

W 2003 roku piotrkowski Areszt Śledczy przeniesiono do nowo wybudowanego obiektu się przy Wroniej. Stary obiekt został sprzedany na licytacji.

Stary piotrkowski areszt na Starym Mieście

Obiekt położony był na Starym Mieście w Piotrkowie Trybunalskim w obrębie niegdysiejszych murów obronnych, na północny-zachód od Rynku.  

Prawie wszystkie budynki zespołu, to jest 3 budynki więzienne, mur z wieżyczką wartowniczą i przybudowanym  budynkiem administracyjnym z garażem, kuchnia z przybudówką oraz budynek biurowy grupowały się na obrzeżach posesji i otaczały wewnętrzny dziedziniec rozdzielony na trzy części.  

Wejście na teren więzienia prowadziło od północy, czyli od ul. Wojska Polskiego poprzez bramę. Zamykały ją stalowe, dwuskrzydłowe wrota z furtą w jednym ze skrzydeł. Drugie wrota zamykały niegdyś przejazd przez budynek.  

Powierzchnia wszystkich dziedzińców utwardzona była betonową trylinką, a na podwórcach północno- wschodnim i północno -zachodnim były porośnięte głównie trawą klomby. Ostatni z dziedzińców pełnił funkcję spacerniaka, a na środku klombu stała budka wartownicza.