Na kilka miesięcy przed śmiercią, jako minister stanu Królestwa Polskiego Stanisław Staszic wizytował region centralnej Polski odwiedzając m.in. Łęczycę, Zgierz, Łódź i Pabianice. Z podróży tej poczynił specjalny raport, a w nim zapisał słynne zdanie mówiące o tym, że Łódź - tu cytat - „znajduje się z całą swoją rozległą okolicą pod obszernym i wyniosłym wzgórzem, z którego niezliczone trzyszczą zrzódła [pisownia oryginalna]. Tych bieg wód łatwo tak kierowany być może, iż prawie przy każdym fabrykanta mieszkaniu przebiegać mogą dla jego użytku strumienie. Jest to z natury przysposobione miejsce nie tylko dla fabryk sukiennych, ale szczególniej dla wszelkiego gatunku rękodzielni bawełnianych i lnianych”. Korzystając z tak zacnej okazji wypada więc przyjrzeć się tej wybitnej postaci w kontekście narodzin, jak to ujął później w słynnej powieści Władysław Reymont, nowej „Ziemi obiecanej”.

Kim był Stanisław Staszic?

Życiorys Stanisława Staszica to droga nieustannej pracy, rozwoju, służby publicznej i troski o dobro wspólne w czasach, gdy Najjaśniejsza Rzeczpospolita znikała z mapy Europy. Urodzony w 1755 roku - jeszcze przez rozbiorami - Staszic żywot zakończył w 1826 w Królestwie Polskim, czyli w zaborze rosyjskim. Publiczną działalność rozpoczął od wejścia do stanu duchownego by następnie, niejako równolegle, iść ścieżką kariery naukowca, ekonomisty i przedsiębiorcy, służby publicznej czy polityki. Odebrawszy znakomite wykształcenie, m.in. we Francji (Collège de France), Niemczech i Polsce (Akademia Zamojska) wiele podróżował i wszędzie, gdzie przebywał, gromadził bezcenną wiedzę i doświadczenie. Burzliwe dla historii Polski ostatnie dwie dekady XVIII wieku to okres dużej aktywności Staszica w wielkich wydarzeniach tamtych lat. Z okresu Sejmu Czteroletniego zwanego Wielkim (1788-92) pochodzi jego znany i szeroko komentowany traktat polityczno-społeczny „Przestrogi dla Polski”. Niestety, mimo usilnych starań wielu ówczesnych patriotów nie udało się obronić niepodległości i pozostałą część życia Staszic spędził już jako poddany obcego monarchy. Nie ustawał jednak w wysiłkach na rzecz odbudowy i rozwoju ojczyzny podzielonej między trzech zaborców. Skupił się na działalności naukowej, społecznej i gospodarczej, w każdej z nich osiągając wielkie sukcesy.

Wizyta w Łodzi i okolicach

Pod koniec życia, mając lat siedemdziesiąt, udał się w kolejną z licznych podróży, tym razem w rejony centralnej Polski, gdzie od kilku lat zachodziły dynamiczne zmiany gospodarcze. Trasa wyprawy biegła z Warszawy przez Sochaczew, Gąbin, Gostynin, Przedecz, Dąbie, Łęczycę, Ozorków, Zgierz, Aleksandrów, Konstantynów, Łódź, Pabianice, Zduńską Wolę, Sieradz, Opatówek, Kalisz, Częstochowę, Wieluń, Przedbórz, Lipków, z powrotem do Warszawy. W miastach tych od czterech lat trwało intensywne osadnictwo przybyszów z sąsiednich ziem i państw, a dawne prowincjonalne, ciche miasteczka przekształcały się dynamicznie w rozwijające się ośrodki tkactwa wełny, lnu i wkrótce bawełny. Zmiany te były możliwe dzięki dwóm dekretom ówczesnego namiestnika Królestwa Polskiego gen. Józefa Zajączka (z 1820 i 1821 roku) oraz energicznym wysiłkom ówczesnego prezesa Komisji Województwa Mazowieckiego Rajmunda Rembielińskiego, który uważany jest za ojca wielkiego sukcesu rozwojowego Zgierza czy Łodzi. Nie mniejsze zasługi dla naszego regionu miał Stanisław Staszic. Jako dyrektor Wydziału Przemysłu i Kunsztów zaproponował model finansowania państwowych inwestycji przemysłowych. To dzięki jego koncepcji możliwe było udzielanie niskooprocentowanych pożyczek i subsydiów dla pierwszych osadników i tkaczy z kasy rządowej. W 1825 roku z odbytej podróży sporządził raport, który był wydatnym świadectwem rodzącego się sukcesu gospodarczego regionu łódzkiego i prognozą jego dalszego dynamicznego rozwoju. W raporcie tym znajdziemy opis działań oraz inspekcji, które Staszic przeprowadził w wizytowanych miastach. Na uwagę zwracają wielki kunszt naukowy i organizacyjny wizytatora, jego wnikliwe, energiczne podejście do wykonywanych badań czy ogromna energia i pracowitość zaznaczona w trudnej i wymagającej podróży.

O Staszicu i Łodzi dzisiaj

Doceniając ogromny wkład wielkiego Polaka i patrioty w rozwój Łodzi, Zgierza i całego regionu, w specjalnie przygotowanym z tej okazji filmie dokumentalnym pokazujemy myśli i idee Staszica zawarte w jego raporcie z 1825 roku, opatrzone merytorycznymi komentarzami trzech ekspertów: historyka, architekta i specjalisty ochrony środowiska. Dr hab. Kamil Śmiechowski, Wojciech Wycichowski oraz Jan Bocian przybliżają nam tę wielką postać i jej dorobek osadzony w realiach rodzącej się nowej „Ziemi obiecanej”. Galeria zdjęć natomiast zaprowadzi nas do miejsc, które Staszic wizytował i opisywał. Są to zabytkowe obiekty w Zgierzu - tzw. Miasto Tkaczy oraz w Łodzi, w Centralnym Muzeum Włókiennictwa i znajdującym się na jego terenie Łódzkim Parku Kultury Miejskiej. Prezentujemy też zdjęcia z Księżego Młyna nad Jasieniem - głównej rzeki kształtującej osady fabryczne tamtych lat. Zapraszamy zatem do odbycia podróży w czasie i spotkanie z człowiekiem, od którego, wespół z gen. Józefem Zajączkiem i Rajmundem Rembielińskim, wszystko się zaczęło…

Stanisław Staszic (1)

Początek łódzkiej “Ziemi obiecanej”. Stanisław Staszic Patronem roku 2026