Piotrkowska fara pamięta królów, sejmy i Trybunał Koronny. Trwa renowacja jej najcenniejszego ołtarza

Piotrkowska fara jest najstarszą zachowaną świątynią w mieście i jednym z najważniejszych zabytków sakralnych województwa łódzkiego. Jej historia jest nierozerwalnie związana z czasami, gdy Piotrków należał do głównych ośrodków życia politycznego i sądowniczego Rzeczypospolitej.

Obecnie w kościele prowadzone są specjalistyczne prace konserwatorskie przy ołtarzu głównym. Samorząd Województwa Łódzkiego przeznaczył na ten cel 151 tys. zł w ramach programu „Łódzkie dla zabytków”.

Najstarszy kościół w Piotrkowie Trybunalskim

Początki parafii św. Jakuba Apostoła mogą sięgać XII lub XIII wieku. Według części przekazów wcześniej znajdowała się tutaj drewniana albo romańska świątynia. Pierwsza pewna informacja źródłowa pochodzi jednak z 1343 roku, kiedy w dokumentach wymieniono proboszcza o imieniu Friczko.

Obecny kościół powstał około połowy XIV wieku. Jest budowlą gotycką, której fundację tradycyjnie wiąże się z królem Kazimierzem III Wielkim.

Powstanie reprezentacyjnej świątyni odpowiadało rosnącemu znaczeniu Piotrkowa. Miasto było miejscem zjazdów możnych, sądów królewskich oraz obrad sejmowych. Fara służyła więc nie tylko mieszkańcom, ale również uczestnikom wydarzeń o znaczeniu państwowym.

Jak podkreśla proboszcz parafii i kustosz bazyliki mniejszej, ksiądz Grzegorz Gogol, przez blisko 300 lat kościół św. Jakuba należał do najważniejszych świątyń w kraju. Odbywały się w nim synody, nabożeństwa związane z obradami sejmów oraz działalnością Trybunału Koronnego.

Królowa Bona pomogła rozbudować farę

Jedna z najważniejszych przebudów kościoła została przeprowadzona na początku XVI wieku dzięki fundacji królowej Bony Sforzy. Prezbiterium wydłużono wówczas o około pięć metrów, podwyższono jego ściany i wykonano nowe sklepienie o dekoracyjnym, gwiaździstym układzie.

Rozbudowa była potrzebna, ponieważ świątynia nie mieściła wszystkich uczestników licznych sejmów oraz synodów odbywających się w Piotrkowie.

W kolejnych stuleciach do kościoła dobudowywano następne części. W 1467 roku od strony południowej powstała kaplica, znana obecnie jako kaplica Świętego Krzyża. W XVII wieku wzniesiono kaplicę św. Józefa, która dziś pełni funkcję kaplicy Matki Bożej Częstochowskiej.

Wieża świątyni otrzymała także barokowy hełm, który przez wiele lat był jednym z najbardziej charakterystycznych elementów panoramy miasta.

Pożar zniszczył zwieńczenie wieży

Kościół przez wieki był wielokrotnie przebudowywany i remontowany. Szczególnie poważne straty przyniósł pożar z 1731 roku, który zniszczył zwieńczenie wieży oraz osłabił jej konstrukcję.

Kolejne prace zabezpieczające prowadzono również w XX wieku. W 1965 roku zakotwiono mury wieży, zawieszono nowy dzwon o nazwie „Jakub”, a wnętrze pokryto polichromią podkreślającą gotycki charakter budowli.

Mimo licznych zmian fara zachowała średniowieczny układ. Jest kościołem jednonawowym, z węższym i niższym prezbiterium zamkniętym wielobocznie. W jej wnętrzu można zobaczyć elementy gotyckie, renesansowe, barokowe, rokokowe i klasycystyczne.

Obraz, który miała podarować królowa

Jednym z najcenniejszych zabytków piotrkowskiej fary jest obraz „Zaśnięcie Najświętszej Maryi Panny”. Powstał około 1510 roku i znajduje się w ołtarzu głównym.

Zgodnie z wielowiekową tradycją dzieło miała podarować świątyni królowa Bona Sforza. Obraz został częściowo przemalowany na początku XVII wieku, ale nadal zachował wiele cech renesansowych. Badacze przypuszczają, że powstał w warsztacie małopolskim związanym z krakowskim środowiskiem artystycznym.

Przez stulecia wierni modlili się przed tym wizerunkiem. Z czasem został on uznany za słynący łaskami, a świadectwem szczególnego kultu była srebrna sukienka nałożona na obraz.

Cennym elementem wyposażenia jest również XVII-wieczna chrzcielnica. Sakrament chrztu przyjęli przy niej między innymi pierwszy biskup łódzki Wincenty Tymieniecki oraz generał Stefan Rowecki „Grot”.

Tutaj modlili się królowie i posłowie

Znaczenie kościoła św. Jakuba przez długi czas wykraczało poza funkcję lokalnej świątyni parafialnej. W XV, XVI i XVII wieku odbywały się tu synody biskupów, spotkania duchowieństwa oraz uroczyste nabożeństwa towarzyszące obradom sejmów piotrkowskich.

Po utworzeniu Trybunału Koronnego fara stała się także ważnym miejscem dla osób uczestniczących w pracach najwyższego sądu Rzeczypospolitej. To właśnie od działalności Trybunału Piotrków otrzymał później przydomek Trybunalski.

W świątyni przebywali między innymi król Zygmunt II August, arcybiskup Jan Łaski oraz kardynał Stanisław Hozjusz. Modlili się tutaj senatorowie, posłowie, sędziowie i najwyżsi urzędnicy państwowi.

Ołtarz odzyska historyczny wygląd

Obecnie trwa kolejny etap renowacji ołtarza głównego. Po przeprowadzeniu badań konserwatorskich ustalono, że pierwotnie miał on kolor ciemnego dębu. Konserwatorzy chcą przywrócić mu właśnie taki wygląd.

Z konstrukcji usunięto późniejsze warstwy farby. Figury oraz elementy dekoracyjne zostały przewiezione do specjalistycznej pracowni, gdzie są poddawane konserwacji.

Wcześniej odnowiono również wnętrze bazyliki. Nie wykonywano nowych malowideł, lecz oczyszczono i wyeksponowano istniejące polichromie. Dzięki temu świątynia stała się znacznie jaśniejsza, a jej historyczne dekoracje są lepiej widoczne.

Po zakończeniu prac główny ołtarz ma odzyskać dawną kolorystykę i wygląd zbliżony do pierwotnego. Renowacja pozwoli zabezpieczyć zarówno jego konstrukcję, jak i znajdujący się w nim renesansowy obraz dla kolejnych pokoleń.