Historyczne bramy do Piotrkowa. Prowadziły do grodu z trzech stron

Miasto od czasów średniowiecza posiadało trzy bramy: Krakowską na osi Krakowskiego Przedmieścia, Wolborską  na obecnej ulicy Starowarszawskiej oraz dobudowaną jako ostatnią  Bramę Sieradzką na ulicy Sieradzkiej. Bezpieczeństwa mieszkańców grodu strzegło 12 baszt. Najważniejsze funkcje obronne nadano Bramie Krakowskiej, która została przeniesiona prawdopodobnie z dawnego wylotu ul. Łaziennej Mokrej w sąsiedztwo plebani farnej.

Niespotykaną w innych miastach mała odległość pomiędzy bramami Wolborską i Krakowską, wynosząca w linii prostej 100 metrów, tłumaczy się układem traktów komunikacyjnych. Zdaniem historyków kształtowały się na długo przed budową murów obronnych.

Miejskie bramy na strony świata

To jak wyznaczono drogi biegnące do miasta, było ograniczone przez warunki terenowe. Miasto otaczały bagna rozciągające się na południe i wschód od miasta. Trakty przebiegały tam, gdzie możliwe były miejsca przepraw przez rzeki.

Przez Piotrków szła stara droga „pruska“ z Krakowa do Torunia i Gdańska, odgrywająca w XIV i XV w. szczególnie wielką rolę. Od niej oddzielał się szlak wielkopolski na Poznań. Do Piotrkowa dochodziła droga z Wrocławia, rozgałęziająca się tu na dwa kierunki: „litewski“ do Warszawy i „ruski“ przez Radom lub Sandomierz.

Bramy piotrkowskie umieszczone były w dwukondygnacyjnych budynkach bramnych, w których przyziemiu znajdowały się przejazdy, a nad nimi umieszczono izby straży. Zamykane były na drewniane wrota. Bramy Wolborska i Sieradzka miały prostokątne przedbramia, dobudowane prawdopodobnie w czasie modernizacji obwarowań.

Mury miejskie otaczające najstarszy gród piotrkowski zaczęto budować około 1362 roku z fundacji Kazimierza Wielkiego. Początkowo obwód umocnień obejmował niewielki obszar terytorium miasta. W murach istniały wtedy tylko dwie bramy: od południa i od północy.

Dopiero w końcu XIV wieku podczas odbudowy Piotrkowa po wielkim pożarze powstał zachodni mur miejski podczas powiększana obwodu obronnego poprzez włączenie w granice Piotrkowa tak zwanego Nowego Miasta. Obecnie to ulica Rycerska. To w tych murach znajdowała się Brama Sieradzka.

Rozbudowa miała zostać przeprowadzona z fundacji królowej Jadwigi. Zasypano fosę miejską od zachodu. Powiększono obszar miasta o północne przedmurze z placem targowym i klasztorem dominikanów.

Fortyfikacje otaczały miasto wzdłuż dzisiejszych ulic: Stronczyńskiego, Placów Kościuszki i Niepodległości, kościoła i nowego kolegium Jezuitów, ulicy Garncarskiej i Zamurowej, przekraczały ulicę Wojska Polskiego obejmując łukiem dawny klasztor i kościół Dominikanów.

Brama Wolborska

W północno-wschodniej części miejskich obwarowań początkowo istniała Brama Północna. Później została zlikwidowana, a w sąsiedztwie fary zbudowano Bramę Wolborską. Zlikwidowanie wjazdu do Piotrkowa od północy było wynikiem zmian w funkcji i w układzie przestrzennym terenów leżących na wschód od miasta za rzeką Strawą.

Za Bramą Wolborską powstało przedmieście Warszawskie, gęsto zabudowane i ciągnące się aż do Strawy. Dalej, na wprost mostu na Strawie, powstał w 1624 r. klasztor franciszkanów, duży barokowy zespół architektoniczny dominujący nad całą dzielnicą.

Brama Krakowska

Do 1817 na fragmencie ulicy przy obecnej plebanii kościoła św. Jakuba znajdowała się brama Krakowska, będąca częścią murów miejskich Piotrkowa. Obok tego miejsca położony jest jeden z zachowanych fragmentów murów.

Za bramą Krakowską rozbudowały się przedmieścia: Krakowskie, Przedborskie i Wrocławskie. Istniejący na rozwidleniu dróg do Świerszczowa i Bujny kościółek gotycki został w czasie wojen szwedzkich zniszczony w r. 1657, lecz wkrótce, bo w 1666 r. odbudowano go.

Brama Sieradzka

Około 1629 roku rozpoczęto remont Bramy Sieradzkiej. Wzmocniono wówczas i podmurowano narożną skarpą jej silnie spękane ściany. Nieco wcześniej, dla podniesienia sprawności obwarowań miejskich, zamurowano krenelaż i przekształcono go na okienka strzelnicze. W 1767 mur podparto szkarpami. Pod koniec XIX wieku mur został otynkowany, tworząc jednolitą całość kompozycyjną z zabudowaniami klasztoru sióstr dominikanek. Część dolną opracowano gładkim cokołem, powyżej którego zastosowano pozorne boniowanie w tynku w układzie pasowym. Na tle tej części muru wyodrębnione zostały okienka strzelnicze w tynkowanych opaskach.

Na zachód od miasta, na wprost bramy Sieradzkiej, powstaje w pierwszej połowie XVII w. zespół klasztorny bernardynów. Otoczony murami stanowił dodatkowy punkt obrony miasta. Wzdłuż rozwidlających się przy klasztorze dróg prowadzących na Bełzatkę i Byki, powstały przedmieścia Sieradzkie i Toruńskie.

Piotrkowskie fortyfikacje

Na przestrzeni wieków fortyfikacje piotrkowskie wielokrotnie przebudowywano i restaurowano. Ostatecznie rozebrano je w latach 1817 - 1910, wykorzystując kamień i cegłę do utwardzania ulic. W roku 1817 zaczęto rozbierać mury obronne, ponieważ były w fatalnym stanie i do 1824 roku rozebrano większość warownego obwodu razem z bramami.

działania zostały zainicjowane przez namiestnika królewskiego Józefa Zajączka, który 27 maja 1817 r. wydał zarządzenie, nakazujące władzom terenowym usuwanie ruder, rozbieranie zaniedbanych fortyfikacji miejskich oraz brukowanie dróg i ulic. Budulec rozbiórkowy z murów miejskich w postaci polnych głazów posłużył również w 1819 roku do ocembrowania koryta rzeki Strawy.

W roku 1828 w ramach inwestycji drogowych przebicia przez miasto głównej arterii przelotowej ówczesnej ul. Nowowarszawskiej, a obecnej Wojska Polskiego według projektu Jana Müllera, wykorzystano jako materiał brukarski głazy z rozbieranego równocześnie północnego odcinka murów miejskich za klasztorem dominikanów.

W latach 30. XIX wieku z braku funduszy na kolejne realizacje drogowe, rozebrano kolejne, wolnostojących już fragmentów średniowiecznych murów miejskich i sprzedano gruz na licytacji. Część uzyskanego tym sposobem materiału rozbiórkowego wykorzystano przy budowie piotrkowskiego dworca kolei warszawsko-wiedeńskiej. Wtedy to w krótkim czasie zniknęły średniowieczne fortyfikacje miejskie wraz z bramami.

Gdzie były piotrkowskie bramy?

Najstarszym przekazem kartograficznym, pokazującym niemal pełny obwód murów obronnych, jest plan miasta wykonany w roku 1786 prawdopodobnie przez Dominika Merliniego. Na planie odnaleźć można dwie prostokątne baszty od zachodu i wszystkie trzy bramy miejskie.

Innym dokumentem jest miedzioryt wg rys. Eryka Dahlberga z 1657 roku zawarty w dziele Samuela Pufendorfa "De rebus Carolo Gustavo Suecie Regis gestis..." z 1696 r.. Widok pokazuje miasto od strony południowej. Widoczny na sztychu mur obronny ma blankowy krenelaż, poniżej którego umieszczone są liczne strzelnice dla broni palnej. W południowej części zachodniego boku miasta występuje jedyna baszta w tej części fortyfikacji. Jest to czworokątna budowla przykryta czterospadowym dachem namiotowym, występująca obustronnie przed lico muru.